Objawy menopauzy – w jakim wieku występuje menopauza?

Menopauza to okres dużych zmian w organizmie kobiety, które mogą wpływać zarówno na zdrowie fizyczne, jak i samopoczucie psychiczne. Towarzyszą jej m.in. takie objawy jak uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu, wahania nastroju, spadek energii, suchość skóry i błon śluzowych, a także zmiany w cyklu miesiączkowym. Pierwsze objawy menopauzy mogą pojawić się już po 40. roku życia, a nawet wcześniej. Szacuje się, że około 80% kobiet doświadcza w tym czasie objawów menopauzy o różnym nasileniu.

Pierwsze objawy menopauzy mogą się pojawić nawet ok. 10 lat (średnio 6 lat) przed całkowitym ustaniem miesiączkowania. Średni wiek menopauzy w Polsce to 51 lat¹, co oznacza, że wiele kobiet zacznie odczuwać objawy okołomenopauzalne już po 40. roku życia, a czasami nawet wcześniej. Nazywamy ten okres perimenopauzą. Pojawiają się wtedy przede wszystkim zaburzenia cyklu miesiączkowego oraz mniej lub bardziej nasilone objawy zmian hormonalnych, będące skutkiem niedoboru estrogenów w ośrodkowym układzie nerwowym, takie jak:

• uderzenia gorąca (trwające zwykle od kilkunastu sekund do minuty),
• nagłe czerwienienie się skóry, uczucie pieczenia skóry,
• obniżenie nastroju, napady płaczliwości, rozdrażnienie,
• trudności z zasypianiem, budzenie się w nocy,
• nagłe zlewanie się potem (zwłaszcza nocą),
• przewlekłe zmęczenie,
• kołatanie serca,
• bóle mięśni, bóle głowy.

U 1/3 kobiet objawy te mają ciężki przebieg². Do tego dochodzą dolegliwości ze strony układu moczowo-płciowego, takie jak suchość pochwy, nawracające infekcje intymne, ból podczas stosunku, częste oddawanie moczu, wysiłkowe nietrzymanie moczu itp. Kobiety obserwują też u siebie nagłe pogorszenie jakości skóry związane z jej suchością, atrofią(zanikiem) tkanek i wiotkością. Stopień nasilenia objawów zależy od wielu czynników³, takich jak:

• czynniki genetyczne,
• czynniki demograficzne, 
• długość i regularność cykli miesiączkowych, 
• liczba ciąż i liczba dzieci, 
• wiek urodzenia pierwszego i ostatniego dziecka,
• karmienie piersią,
• przebyte choroby (np. nadciśnienie, cukrzyca, nowotwory, choroby układu krążenia),
• BMI,
• stosowanie doustnej antykoncepcji,
• styl życia: dieta, aktywność fizyczna, palenie, spożycie alkoholu itp.

W okresie reprodukcyjnym stężenie hormonów płciowych (produkowanych w jajnikach) podlega cyklicznym zmianom, kontrolowanym przez podwzgórze i przysadkę. Podwzgórze, począwszy od okresu pokwitania, produkuje hormon – gonadoliberynę (GnRH, która wpływa na produkcję hormonów przysadkowych: folikulotropiny (FSH) oraz luteinotropiny (LH). FSH i LH pobudzają jajniki do cyklicznej produkcji hormonów płciowych, tj. estrogenów i progesteronu. Dzięki temu w organizmie kobiety dochodzi co miesiąc do dojrzewania pęcherzyków jajnikowych i owulacji.

W okresie okołomenopauzalnym dochodzi do powolnego wygaszania czynności hormonalnej jajników, a pierwszym tego objawem są zaburzenia cyklu miesiączkowego. Zwykle cykl skraca się – średnio o 3 dni. Może też jednak ulec wydłużeniu, nawet do 1-2 tygodni, krwawienie staje się bardziej skąpe bądź bardziej obfite niż normalnie, mogą pojawić się też plamienia w środku cyklu. O wszystkich tych zmianach trzeba poinformować ginekologa. W pewnym momencie produkcja hormonów w jajnikach wygasa zupełnie – miesiączka zanika całkowicie, a kobieta nie jest już zdolna do zajścia w ciążę. Wchodzi w tak zwany okres postmenopauzalny.

Hormony płciowe wpływają na funkcjonowanie całego organizmu, a dlatego zmniejszenie ich produkcji wpływa na ogólne samopoczucie. Charakterystyczną grupą dolegliwości okresu menopauzy są tzw. objawy zespołu klimakterycznego, do których należą przede wszystkim objawy naczynioruchowe, mające charakter przejściowych zaburzeń termoregulacyjnych. Są to:

• uderzenia gorąca i potów (zwłaszcza nocą),
• zaburzenia snu, 
• nerwowość, przygnębienie, depresja, 
• zawroty i bóle głowy, 
• kołatanie serca, 
• bóle stawowo-mięśniowe, 
• ogólne osłabienie.
  
  

Ok. 30% kobiet odczuwa je w stopniu nasilonym, co znacząco wpływa na jakość ich codziennego życia i relacji partnerskich oraz społecznych. Można jednak złagodzić ich nasilenie – metodą najczęściej stosowaną, o największej skuteczności, jest hormonalna terapia zastępcza, która powinna być wdrożona i kontrolowana przez lekarza. Jej dodatkową korzyścią jest działanie ochronne na układ kostny, sercowo-naczyniowy, a nawet na skórę, ponieważ zapobiega gwałtownej utracie kolagenu i szybkiemu starzeniu się oraz zmianom zachodzącym w tkankach okolicy intymnej.

 

Estrogeny są odpowiedzialne za prawidłową budowę i funkcjonowanie nabłonka wyściełającego pochwę. Są niezbędne do rozwoju i utrzymania odpowiedniej flory bakteryjnej i pH w pochwie, pobudzając komórki wyściełające pochwę do wytwarzania glikogenu – związku chemicznego sprzyjającego obecności dobrych bakterii chroniących przed infekcjami, ponadto wpływają na elastyczność i nawilżenie pochwy. Kiedy więc ich produkcja spada, zaburzeniu ulegają wszystkie te procesy.

Kobiety po 45-50. roku życia często uskarżają się na suchość pochwy oraz ból podczas stosunku. Wskutek atrofii tkanek i zmniejszonej produkcji kolagenu zanikowi ulegają wargi sromowe większe, pełniące ważną funkcję ochronną dla wewnętrznych narządów płciowych, co powoduje dyskomfort (ocieranie, podrażnienia) i nasilenie tendencji do urazów i infekcji intymnych.

U wielu kobiet nasilają się też objawy wysiłkowego nietrzymania moczu, co jest związane z osłabieniem mięśni dna miednicy i obniżeniem pęcherza – zwieracz mięśnia cewki przestaje się domykać, a mocz mimowolnie wycieka podczas wysiłku, np. podczas kaszlu czy biegania. Sprzyja to też częstszym stanom zapalnym pęcherza.

Wszystkie te objawy nazywane są Menopauzalnym Zespołem Moczowo-Płciowym (GSM) – termin ten został wprowadzony w 2014 roku przez International Society for the Study of Women’s Sexual Health and The North American Menopause Society na określenie zespołu typowych zaburzeń i objawów występujących w okolicy intymnej u kobiet w okresie menopauzalnym.

Aby je złagodzić, wiele kobiet stosuje środki dopochwowe o działaniu nawilżającym (na bazie kwasu hialuronowego). Dostępna też jest dopochwowa terapia estrogenami – zwykle są to tabletki, kremy, żele lub krążki dopochwowe z estrogenem, który uwalnia się stopniowo w pochwie. Preparaty te podnoszą stężenie hormonu w tkankach, nie powodując jego przenikania do krwioobiegu – działają miejscowo, poprawiając nawilżenie błony śluzowej i przywracając prawidłowe pH w pochwie.

Warto też zainteresować się ginekologią estetyczną (nazywaną często funkcjonalną, ponieważ chodzi tutaj nie tylko o poprawę wyglądu, ale też funkcji okolic intymnych), która oferuje coraz więcej metod pozwalających skutecznie i szybko redukować te przykre i wstydliwe dolegliwości, takich jak:

• laseroterapia – w leczeniu wysiłkowego nietrzymania moczu oraz w rewitalizacji pochwy; wskutek poprawy jakości nabłonka zwiększa się nawilżenie pochwy, przebudowie ulega też flora bakteryjna, co prowadzi do zmniejszenia infekcji intymnych,
• wypełniacze kwasu hialuronowego – aby odbudować utraconą objętość okolic intymnych, np. warg sromowych większych,
• urządzenia z falami radiowymi bądź technologią HIFU – celem ujędrnienia pochwy poprzez pobudzenie aktywności fibroblastów w tkankach itp.

Estrogen i kolagen są ze sobą ściśle powiązane. Obniżenie produkcji estrogenu powoduje szybki zanik kolagenu w skórze, co skutkuje utratą jędrności, widocznym wiotczeniem tkanek, pojawieniem się tzw. chomików, zmianą owalu, opadaniem powiek, nasileniem się zmarszczek, ogólnym pogorszeniem jakości skóry. W ciągu pierwszych 5 lat menopauzy skóra traci nawet 30% kolagenu, a w kolejnych 2% rocznie⁴, więc zmiany te mogą być szybko zauważalne. Cechą wspólną wszystkich kobiet w okresie menopauzy jest suchość skóry. Do typowych objawów starzenia menopauzalnego należą:

• ścieńczenie naskórka, tzw. pergaminowa skóra,
• obniżenie elastyczności skóry, pogłębianie się i utrwalanie zmarszczek,
• utrata jędrności, opadanie tkanek, zmiana owalu – związane z zanikiem kolagenu i zmianą struktury elastyny,
• przesuszenie skóry, co związane jest z obniżeniem poziomu lipidów naskórkowych (głównie ceramidów), odpowiedzialnych za prawidłowego funkcjonowanie bariery ochronnej skóry, a także zmniejszeniem produkcji kwasu hialuronowego,
• ziemisty, matowy kolor skóry, szorstkość w dotyku – związane to jest z zaburzeniem procesu odnowy komórkowej; mniej więcej raz na dobę jedna warstwa powstaje i jedna ulega złuszczeniu – jeśli proces ten jest zaburzony, tworzy się zrogowaciała warstwa martwego naskórka,
• wrażliwość bądź alergiczność skóry – może pojawić się nagle nawet u osób, które wcześniej nie miały takiego problemu;
• nasilenie zmian naczyniowych – wystąpienie objawów trądziku różowatego, pękanie naczynek, rumień, tzw. punkty rubinowe (głównie na ciele),
• przebarwienia – będące efektem zaburzonej pracy melanocytów, w tym okresie pojawiają się typowe tzw. plamy starcze (soczewicowate) – ciemne skupiska melaniny w okolicy skroni, policzków, czoła, a także na dłoniach; mogą też pojawić się tzw. brodawki starcze (łojotokowe) będące efektem zaburzeń rogowacenia naskórka.

Aby spowolnić pojawianie się tych wszystkich objawów, niezbędna jest odpowiednia pielęgnacja skóry w okresie menopauzalnym. Ponieważ skóra jest narządem estrogenozależnym, dużą poprawę przynosi też regularne, wielomiesięczne stosowanie hormonalnej terapii zastępczej. Badania histopatologiczne wykazały, że po 6-miesięcznej kuracji HTZ wyraźnie zwiększa się ilość włókien kolagenowych, wzrasta grubość naskórka oraz ilość łoju wytwarzanego przez gruczoły łojowe⁵.

Wiele kobiet odczuwa w trakcie menopauzy mniej lub bardziej nasilone zaburzenia sfery psychicznej, wynikające z obniżenia poziomu estrogenów w organizmie. To przede wszystkim:

• nagłe wahania nastroju,
• stany przygnębienia, smutku,
• drażliwość, płaczliwość,
• niepokój, stany lękowe,
• zmęczenie, brak sił – problemem stają się „zwykłe” codzienne czynności,
• osłabienie koncentracji, problemy z zapamiętywaniem.

U niektórych kobiet w okresie okołomenopauzalnym i postmenopauzalnym rozwijają się też kliniczne objawy depresji – uważa się, że ryzyko ich wystąpienia jest w tym okresie zdecydowanie wyższe. Związane to jest nie tylko z zaburzeniami hormonalnymi, ale też zmianami zachodzącymi w ich życiu rodzinnym, społecznym i zawodowym, co łączy się z obniżeniem poczucia własnej wartości, kobiecości i atrakcyjności.

W okresie tym często też kobiety cierpią z powodu syndromu „pustego gniazda” – uczuciem osamotnienia i pustki po odejściu dzieci, które zaczynają własne życie i wyprowadzają się z domu. Pojawia się stres związany z obawą o utratę pracy, niezadowolenie z własnego wyglądu (starzejąca się skóra, problemy z utrzymaniem prawidłowej masy ciała). Wszystko to może nasilać objawy depresji.

Okres menopauzy sprzyja też nawrotom bądź zaostrzeniu objawów wcześniej zdiagnozowanej depresji. Jeśli czujesz, że nie radzisz sobie sama z emocjami i stanami depresyjnymi, koniecznie poszukaj pomocy u lekarza psychiatry.

Jak zadbać o samopoczucie w menopauzie? Poznaj Hormonall

Kobiety przechodzące menopauzę często czują się osamotnione w tym procesie. Ich ciało, jak i psychika przechodzą przez szereg zmian, których do tej pory nie doświadczały. Często czują się niezrozumiane przez najbliższych członków rodziny, którzy także nie wiedzą, jak postępować w nowej sytuacji. Znaczna część kobiet w okresie menopauzalnym nie wie, gdzie szukać wsparcia lub wstydzi się zasięgnąć porady u ginekologa.

Dla wszystkich kobiet zmagających się z problemami o podłożu hormonalnym powstała platforma Vichy Hormonall. To miejsce, w którym dzięki modułom szkoleniowym, jak i wspierającej społeczności kobiet możesz lepiej zrozumieć i pokochać swoje ciało oraz zadbać o swój dobrostan.

W okresie menopauzy nasz organizm jest fizjologicznie zaprogramowany do gromadzenia tkanki tłuszczowej. Hormony płciowe wpływają bowiem na lipolizę oraz lipogenezę, czyli na procesy związane z syntezą i rozkładem tłuszczu, które w momencie menopauzy ulegają rozregulowaniu. Zanika też tkanka mięśniowa, która jest zastępowana tkanką tłuszczową. Dochodzi do zaburzenia mechanizmów kontroli ilości spożywanych pokarmów. Kobiety łatwiej przybierają teraz na wadze i trudniej jest im schudnąć. Dlatego niezbędne jest stosowanie odpowiedniej diety, w której obowiązkowo powinny znaleźć się:

• produkty pełnoziarniste – błonnik,
• warzywa zielonolistne – witaminy, antyoksydanty, wapń, żelazo,
• nasiona roślin strączkowych – witamina B, fitoestrogeny,
• orzechy, migdały, pestki dyni – zdrowe kwasy tłuszczowe, magnez,
• tłuste ryby morskie – zdrowe kwasy tłuszczowe,
• produkty mleczne (chude) – wapń i bakterie probiotyczne.
  
  

Zadbaj też o aktywność fizyczną. Nie musi być ona związana z dużym wysiłkiem, ważne, aby ruszać się codziennie, nawet po 15 minut, chociaż optymalna jest półgodzinna, codzienna aktywność fizyczna. Możesz spacerować, pływać, uprawiać jogę. Wszystko to pomoże ci nie tylko utrzymać prawidłową masę ciała, ale też doda ci sił i energii, pozwoli zmniejszyć ryzyko wielu chorób, w tym nowotworowych.

Dowiedz się, jak uniknąć przybierania na wadze podczas menopauzy.

 

W okresie menopauzy, w związku ze zmianami hormonalnymi, rośnie też ryzyko wystąpienia pewnych schorzeń, takich jak:

• osteoporoza – jest to choroba układu szkieletowego, charakteryzująca się niską masą kości i upośledzeniem struktury tkanki kostnej, co w konsekwencji zwiększa ryzyko złamań. Przyczyną jest brak równowagi w metabolizmie tkanki kostnej (przewagą procesów resorpcji nad procesami kościotworzenia). Niedobory estrogenów są jedną z głównych przyczyn osteoporozy, obok niedoborów wapnia w diecie, czynników genetycznych, steroidoterapii czy nadczynności tarczycy.
• zaburzenia metaboliczne, np. zaburzenia gospodarki lipidowej czy węglowodanowej – związane ze wzrostem stężenia cholesterolu całkowitego, triglicerydów, cholesterolu frakcji LDL, z upośledzoną tolerancją glukozy, insulinoopornością, cukrzycą typu 2;
• otyłość – związana jest z innym rozłożeniem tkanki tłuszczowej, która zaczyna się teraz gromadzić w okolicy brzucha; mówimy wtedy o tzw. otyłości brzusznej – u osób z takim rozmieszczeniem występuje większe ryzyko zachorowania na miażdżycę,
• choroby sercowo-naczyniowe – deficyt hormonów płciowych przyczynia się do wzrostu zachorowalności kobiet na choroby krążenia, takie jak miażdżyca, choroba wieńcowa, nadciśnienie tętnicze itp.
• nowotwory – w okresie menopauzalnym wzrasta zachorowalność kobiet na choroby nowotworowe, takie jak rak sutka, rak płuca, rak szyjki macicy, rak żołądka, rak jajnika, rak trzonu macicy. Warto też pamiętać – choć nowotwór ten nie jest hormonozależny – że u osób będących w wieku pokrywającym się z menopauzą częściej diagnozuje się czerniaka, dlatego nie zapominaj o regularnym badaniu skóry, a każdą niepokojącą zmianę zgłoś dermatologowi.
  
  

Przeczytaj również o diagnostyce menopauzy.

Skóra dojrzała w okresie menopauzy zmaga się z wieloma wyzwaniami. Spadek estrogenów i wzrost poziomu kortyzolu znacząco nasilają i przyspieszają objawy starzenia. W pielęgnacji cery dojrzałej nie chodzi jednak o odwrócenie lub całkowite zatrzymanie procesów starzenia (nie jest to możliwe), ale zadbanie o to, by skóra mimo zachodzących w niej zmian była pełna blasku.

Oto, co możesz zrobić, by Twoja skóra w trakcie i po menopauzie pozostała w jak najlepszej kondycji:

• delikatnie oczyszczaj – skóra dojrzała jest znacznie cieńsza. Łatwiej ją podrażnić i naruszyć barierę hydrolipidową, dlatego unikaj intensywnego oczyszczania i przesuszania. Wybieraj łagodnie myjące produkty, których formuły ukoją skórę;
• zadbaj o nawilżenie – stosuj sera i kremy, których formuły dostarczą naskórkowi niezbędnego nawilżenia i zapobiegną TEWL, czyli transepidermalnej utracie wody z naskórka. Świetnie sprawdzą się kosmetyki z kwasem hialuronowym;
• włącz antyoksydację – skóra każdego dnia narażona jest na stres oksydacyjny i wolne rodniki, które naruszają jej strukturę. Świetnym rozwiązaniem okażą się kosmetyki wzbogacone w niacynamid, witaminę C czy resweratrol;
• wybieraj kremy do twarzy i sera, które wspierają produkcję kolagenu w skórze, dzięki czemu staje się bardziej jędrna, sprężysta, a zmarszczki mniej widoczne. Szukaj składników takich jak proksylan, peptydy, retinol, kwas glikolowy;
• zadbaj o skórę wokół oczu – to tam najczęściej pojawiają się pierwsze oznaki starzenia. Serum lub krem pod oczy z kofeiną, witaminą C doda spojrzeniu energii i zniweluje oznaki zmęczenia;
• pamiętaj o kremie z filtrem – promieniowanie UV to jedna z głównych przyczyn fotostarzenia. Zadbaj o to, aby każdego dnia ostatnim etapem porannej pielęgnacji była aplikacja SPF.

 

Każdy z etapów menopauzy może wymagać od Ciebie innego pielęgnacyjnego podejścia. Poniżej dowiesz się, jakie kosmetyki Vichy warto włączyć do swojej rutyny pielęgnacyjnej podczas perimenopauzy, menopauzy oraz postmenopauzy.

Rutyna pielęgnacyjna w trakcie perimenopauzy

Neovadiol Meno 5 Dwufazowe Serum – jego formuła wzbogacona w silne składniki aktywne uznane w dermatologii (proksylan (Hydroxypropyl Tetrahydropyrantriol), substancję aktywną z ekstraktu z kasji , kwas glikolowy, witaminy Cg (glukozyd askorbylu), E) a działa na 5 oznak starzenia się skóry. Wygładza zmarszczki, redukuje przebarwienia, przywraca blask, modeluje owal twarzy oraz uzupełnia utraconą warstwę hydrolipidową. Serum posiada lekką, dwufazową formułę, która szybko się wchłania.

Neovadiol Kompleks uzupełniający na dzień do skóry normalnej i mieszanej – formuła z proksylanem (Hydroxypropyl Tetrahydropyrantriol), substancję aktywną z ekstraktu z kasji i kwasem hialuronowym wygładza skórę i modeluje owal twarzy, a także poprawia jej sprężystość. Krem posiada lekki, kwiatowy zapach oraz gładkie i niewidoczne wykończenie. W przypadku skóry, której brakuje nawilżenia polecamy Neovadiol Kompleks uzupełniający na dzień do skóry suchej. Jego formuła została specjalnie dostosowana do potrzeb suchej skóry.

Neovadiol Kompleks uzupełniający odbudowujący na noc – jego formuła dba o kondycję i regenerację Twojej skóry w czasie snu. Wygładza skórę, poprawia blask, a także zapewnia efekt chłodzenia. Zapewnia gładkie i niewidoczne wykończenie.

Jak pielęgnować skórę w przypadku menopauzy?

Rekomendujemy gamę Neovadiol Magistral. W formułach kosmetyków znajdziesz proksylan(Hydroxypropyl Tetrahydropyrantriol) i substancję aktywną z ekstraktu z kasji, które działają wspierająco na syntezę kolagenu oraz kwasy tłuszczowe o właściwościach odżywczych:

Neovadiol Magistral odżywczy balsam na dzień – zmniejsza wiotkość, poprawia gęstość skóry, wygładza zmarszczki oraz wspiera warstwę lipidową. Posiada konsystencję odżywczego, otulającego balsamu oraz lekki, kwiatowy zapach.

Neovadiol Magistral Odżywczy modelujący owal twarzy krem na noc – jego formuła intensywnie odżywia nadmiernie suchą skórę, wygładza ją oraz przywraca poczucie komfortu. To ultraodżywczy i łagodzący balsam na noc o lekkim, kwiatowym zapachu.

Jakie produkty sprawdzą się w przypadku skóry w okresie postmenopauzy?

Swoją rutynę warto wzbogacić w kosmetyki z gamy Neovadiol Rose Platinium. Formuły tej gamy łączą składniki wspierające regenerację i odżywienie skóry z mineralnymi pigmentami, które natychmiast przywracają jej promienny, różany wygląd i świeżość.

Neovadiol Rose Platinium Krem pod oczy – jego formuła, stworzona przez ekspertów Vichy, zawiera redukującą opuchnięcia kofeinę, pochodną wapnia o właściwościach wzmacniających, wodę wulkaniczną Vichy oraz ekstrakt różany . Po jego zastosowaniu skóra wokół oczu jest wygładzona, zrewitalizowana i rozświetlona.

Neovadiol Rose Platinium wzmacniająco-rewitalizujący krem na dzień – łączy w sobie wzmacniającą moc pochodnej wapnia i odżywczą moc wosku pszczelego. Całość została połączona w świeżą, wygodną i kremową konsystencję z delikatnym różanym zapachem. Po jego zastosowaniu skóra odzyskuje poczucie komfortu, a także siłę, witalność i gęstość.

Rose Platinium wzmacniająco-regenerujący krem na noc – Twoje codzienne wsparcie w przypadku uporczywych zmarszczek sennych, czyli pozostałości po zagnieceniach skóry powstałych w trakcie snu. Formuła kremu redukuje je, rozświetla skórę i przywraca komfort. Z nocy na noc skóra jest pełniejsza, bardziej nawilżona i sprężysta.

¹Czynniki środowiskowe wpływające na wiek wystąpienia naturalnej menopauzy u kobiet, Bogdan Rumianowski, Agnieszka Brodowska, Beata Karakiewicz, Elżbieta Grochans, Karina Ryterska, Maria Laszczyńska,  https://pdfs.semanticscholar.org/c6fe/178772c3f22882391de778e7e425f73cdf18.pdf
²Występowanie depresji i lęku u kobiet w okresie menopauzy, Dorota Koligat1, Anna Paczkowska1, Michał Michalak2, Anna Kaźmierczak3, Marzena Skurzyńska3, Katarzyna Anusiak3, Natalia Dyśko3, Ewa Lipczyńska3, Natasza Czaja3, Tomasz Zaprutko1, Krzysztof Kus, Elżbieta Nowakowska1, http://www.przeglad.amp.edu.pl/uploads/2015/3/159_3_44_2015.pdf
³Czynniki środowiskowe wpływające na wiek wystąpienia naturalnej menopauzy u kobiet,  Bogdan Rumianowski, Agnieszka Brodowska, Beata Karakiewicz, Elżbieta Grochans, Karina Ryterska, Maria Laszczyńska,  pdfs.semanticscholar.org/c6fe/178772c3f22882391de778e7e425f73cdf18.pdf
⁴https://www.dermatologia-praktyczna.pl/a3764/Zmiany-w-obrebie-skory-w-okresie-menopauzalnym.html/
⁵Procesy starzenia skóry nasilające się w okresie menopauzy, Helena Rotsztejn, https://pdfs.semanticscholar.org/d867/7ea68d5f5599db12bd827e9996daee31fd0e.pdf

Bibliografia:
1. Barnard N. D., Kahleova H., Holtz D., N., i in., A dietary intervention for vasomotor symptoms of menopause: a randomized, controlled trial, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36253903/ [dostęp: 11.12.2025].
2. Brinton R. D., Yao J., Yin F., i in., Perimenopause as a neurological transition state, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26007613/ [dostęp: 11.12.2025].
3. Rzepecki A. K., Murase J. E., Juran R., Estrogen-deficient skin: The role of topical therapy, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30997378/ [dostęp: 11.12.2025].
4. Sparks J. R., Wang X., Menopause-Related Changes in Sleep and the Associations with Cardiometabolic Health: A Narrative Review, [dostęp: 11.12.2025].
5. World Health Organization, Menopause, who.int/news-room/fact-sheets/detail/menopause [dostęp: 11.12.2025].